Ինքնարարման դաստիարակությունս թույլ չի տալիս խառնվել ուրիշի հաճույքին։ Երբ մեկն ուզում է տառապել, ես չեմ միջամտում նրա հեշտանքին։ Տառապելը ցանկություն է, մնացածը` առիթ: Ցանկություն են բոլոր ապրումները։ Առհասարակ, ամենը, ինչ պատահում է մարդուն, ու նաև ամենքը, պատահում են նրա գոյաբանական կամք-կրքով ու երբեք ոչինչ չի պատահում դրանից դուրս կամ դրան հակառակ։
«Ճանաչիր քեզ» նշանակում է ճանաչիր գոյաբանական կամք-կիրքդ։
Ինքնարարմանը նախորդում է երեք լռություն` խոսքի, մտքի, գոյաբանական, երեք մենակացում` ֆիզիկական, զգացմունքային, հոգևոր կամ փիլիսոփայական և երեք վերադարձ` հաղորդման, հայտնության, ինքնասերմանման։
Մարդկային եռերգություն Երեկո է, բոլորը մրցում են իրենց երջանկությամբ։ Գիշեր է, ամենքն առանձնանում են սեփական բարձին լացելու համար։ Առավոտ է, բոլորի դեմքին նույն ամոթխած ժպիտն է՝ երեկոյի հիշողության ու գիշերվա գաղտնիքի։
Հանդիսատեսը դատավոր է, որը պատասխանատվություն չի կրում իր որոշումների համար, սակայն այդ որոշումները ստեղծում են բախտորոշ հետևանքներ մշակութային և հանրային կյանքի այլ ոլորտներում, ընդհուպ՝ անհատի ճակատագրում։ Այսպիսով՝ հանդիսատեսը նաև աստված է ու, միաժամանակ, քմահաճ երեխա. նրան դաստիարակող մտրակը միշտ պետք է տաք պահել կամ ապրել նրա ստեղծած դժոխքում։
Վերջերս առիթ ունեցա մասնակցելու հոգեհանգստի արարողության. ներկաներից միայն հանգուցյալն էր իսկական։ Հետո առիթ ունեցա մասնակցելու տոնախմբության. հանգուցյալի կարիք կար։ Փորձեցի հակառակ ծայրահեղության մեջ գտնել կորսվածը. քանդեցի առաջին պատահած խանձարուրը` արդեն կեղծված էր։
Հիմա փորձում եմ հասկանալ` երազ էր, ցնորք, թե իրականություն։
Մարդու ամենաազնիվ և խորազգա զգայարանը հոտառությունն է։ Կարելի է ասել՝ հոտառությունը ոչ թե մարմնի, այլ հոգու զգայարան է. հինգից հենց նրանով է ճանաչում, ընտրում և ընդունում հոգին ու այնքան անսխալական, որ կարելի է բանաձևել «Քոնը նա է, ով քոնն է հոտով» աքսիոմը։
Երբ արդար չէ, բարի է կամ չար։ Երբ իսկական չէ, լավ է կամ վատ։ Երբ սեր չէ, ճիշտ է կամ սխալ։ Երբ մարդկային չէ, անմարդկային է կամ վերմարդկային։
Երբ ինքնարար է, ինչպես տիեզերքը, բնությունը, սերը, միշտ անդին է բարուց և չարից, լավ ու վատից, ճիշտ ու սխալից և, ինչպես տիեզերքը, բնությունը, սերը, անմարդկային է ու վերմարդկային։
Վայրը, որտեղ ստրուկը հպարտ է, կոչվում է հայրենիք։ Որտեղ ստրուկը խեղճ է, կոչվում է գաղութ։ Հայրենիքից ու գաղութից առավել` ստրուկն արտասահմանն է սիրում, քանզի այնտեղ նա կարող է լինել անտարբեր։ Ի վերջո, ստրուկի բոլոր սերերն են «արտասահմանյան»` սերն առ հայրենիք, սերն առ ազատություն, սերն առ ինքը։
Ով ինքն իրեն բավականաչափ չունի, ստիպված է ապավինել ուրիշին, հանգամանքին, բախտին՝ վերածվելով խամաճիկի այդ «եռագլուխ տիկնիկավարի» համար։ Այդպիսիք հաճախ են առիթ ունենում վիճակների, երբ անհամբերությամբ սպասում են ժամանակի անցմանը, ինչը համարժեք է ապրելու ժամանակը կրճատելուն։ Այսպիսով՝ իր «ինքն»-ի և «դու»-ի միջև ճանաչողական երկխոսության բացակայությամբ մարդուց կերտվում է ամենօրյա ինքնասպանությամբ գոյատևող հպատակը։ Մարդիկ, մեծամասամբ, կենդանական աշխարհում ջոկվում են ոչ թե իբրև բանական էակ, այլ իբրև անձնասպան անասուն։
Խիղճը կարող է այնքա՜ն անտեղի փրկել, իսկ հպարտությունը՝ նույնքան անտեղի սպանել, հետևաբար այնտեղ, որտեղ ներկա է մարդկային (միջակ) սիրո այս առաքյալներից թեկուզ մեկը, նշանակում է՝ այնտեղ բացակայում է ինքնարար (բացարձակ) սերը։
Հնարավոր չէ սիրել տկար մարմինը, տկար հոգին, եթե անգամ բանականությունն է առողջ (եթե) ու եթե չշփոթենք սերն ու կարեկցանքը, սերն ու փառամոլությունը։ Առողջությունն ինքնասիրության բնական հիմքն է։ Նույնը կարելի է դիտարկել նաև երկրների պարագայում, ինչպես, օրինակ` Հայաստանի, որը երբեք չի ունեցել երկիրը սիրող իշխանություն, որովհետև երբեք չի ունեցել առողջ ժողովուրդ։
Երբ թվում է ամենադժբախտն ես, նշանակում է՝ այդ պահին ճիշտ երաժշտություն չի հնչում։ Երբ թվում է ամենաերջանիկն ես, այդ պահին ևս ճիշտ երաժշտություն չի հնչում։ Առհասարակ, միշտ թվում է ավելի շատ, քան կա կամ լինում է, բայց այստեղ բանն առաջնահերթ երաժշտության վերմարդկային իսկության մասին է։ Ճիշտ երաժշտության անհայտության պարագայում ճիշտ է լսել դրա անսխալականը, որը կոչվում է ներքին լռություն։
Որտեղ տգիտությունը չի ընկալվում որպես ծանր հանցագործություն, ծուլությունը` մեղք, իսկ ինքնաճանաչողությունը` առաքելություն, չի կարող լինել բանականորեն առողջ, ապրելակարգով հոգևոր և գոյությամբ իմաստավոր հասարակություն։ Ըստ այդմ, կարելի է որոշել յուրաքանչյուր հանրույթի հիվանդության տեսակն ու աստիճանը` հաճախ պարզելով, որ ոչ միայն բուժական դաստիարակության, նաև փրկչական անդամահատության համար է ուշ. պետք է հերձել։
Յուրաքանչյուր պետություն, հասարակություն և ծնող փորձում է երեխայի մեջ սպանել նրա սեփական կյանքը և դնել իրենը, ու երեխաներից քչերին է հաջողվում փրկվել, իսկ ավելի ճիշտ է ասել` հարություն առնել։ Մարդկանց ծնունդը, առավելապես, ոչ թե նորի հայտնություն է, այլ նույնի բազմացում։
Ամբոխը սեփական կյանքից դասալիք մարդկանց միավորում է։ Թեպետ սոցիալական հաղորդակցության ակտիվությունը նմանների հատկանիշն է, բայց ամբոխից խուսափողն էլ միշտ չէ, որ ինքնաբավ է, քանզի պատահում են անասուններ, որոնք հոտից անջատ են արածում։
Ոչ միայն խոսքն ու միտքը, նաև լռությունն է տարբեր լեզուներով։ Լռություն կա երկխոսություն է, բայց կա նաև՝ երկխոսության բացակայություն է։ Կա, որ լռում են իմաստնաբար, կա որ` հիմարաբար։ Լռություն կա բարձրի է, կա, որ ցածրի է ու միջակի։ Ի վերջո, կա լռություն, որում Աստված է, կա, որում սովորական անասուն է։ Ընդհանրապես, լռությունը միջոց ու վիճա՞կ է (գործիքային լռություն) թե՞ նպատակ ու էություն (գոյաբանական լռություն) էականորեն տարբեր բաներ են, բայց այնքա՜ն շփոթած։
Նա, ով ուրիշին կոչում է իր կյանքի ուսուցիչ, այդ կերպ հայտարարում է իր աշակերտական (ցածրորակ) պատասխանատվության մասին։ Նա, ով չի առարկում նման կոչմանը, բացահայտում է իրեն՝ որպես ուրիշի աշակերտական միամտության վաշխառու։
Միայն գեղեցկության բախտավորությունը ժամանակավոր ու անկայուն է։
Իմաստունի համար գեղեցկությունը հավելյալ զարդ է, բայց երբեք երջանկության պայման չէ, իսկ բացակայությունն էլ դժբախտության պատճառ չէ։ Ընդհանրապես, իմաստնության հատկանիշն այն է, որ այն երբեք չի լինում երջանիկ կամ դժբախտ ու միշտ անդին է հիմարության այդ երկու ծայրագույն աստիճաններից։